Qore.   A.Barkhadle.I.

Qaybta 5aad

1960kii waa jirtaa isku darkii labada gobol in uu dhacay qaladaad , wax cidi inkiri karto ma ahin, taas micnaheedu ma ahin cid baa waqooyi wax u dhintay ee waxaa ka masuul ahaa hogaamiyaalkii markaas taagnaa saa maxa yeelay iyaga iyaa bilaa shuruud geeyey dalkoodii kuna biiriyey gobolka aan walaalaha nahay, laakiin micnaheedu ma ahin koonfur baa na xumeysat ee masuuliyiinta waqooyi baa ka masuul ahaaa.

Golahii munaayaalka wakiiladda wuxuu ahaa 121 xubnood, waqooyi wuxuu lahaa 33xubnood, taas macnaheedu ma ahin waa la dhacay, dalku wuu kala weyn yahay wuu kala dad badan yahay , wuu kala dhaqaale badan yahay , ma oaran karo waa la dhacay ., dawlada markaa jirtay afka lagu xakumayey wuxuu ahaa afka ingiriisiga koonfuri ma aqoon luqada ingiriisiga, dhamaan madexda dalku waxay ahayd iidoor shaqaalaha sare ee dalka 80% waxay ahaaayeen iidoor , ciidamadda 85% waxay ahaayeeen iidoor, maamulka 99% waxay haayeen iidoor, wasiiradda dalka baa ahaa intii ka horeysay 1969kii iidoor afar, afartuna kuwa ugu muhiimsan dalka ayay ahaayeen sida gaashaandhiga, maaliyadda, arimaha debeda, iyo waxbarashad. Maxaa ka maqnaa dalkii.

Kacaankii 1969kii iidoor waxay ku layaheen 25kii xukunka la wareegay afar halka dadkii soomaliyeed oo dhan ay u hadhay 21 xubnood, dhamaana soomaliyi way ku qanacsanayd markaa, labada xubnood ee ugu sareysay kacaanka waxay ahaayeen labo nin oo iidoor ah, halka afweyne oo kaliya ku jirey hogaanka sare. Wasiiradda waxay ahaayeen dalka 18wasiir, iidoor waxay lahaan jireen 9 ka mid ah wasiiradda .

Bani aadaamku haddii uu wax aan jirin iska dhaadhiciyo, been iyo hadalo aan meesha qabanna isku maanweeliyo waa sida iidoore , runtana is hareer marsho qudhun iyo xumaanna iska buuxsho, ubadka soo korayana lagu ababiyo waxaan dhici iyo waxaan jirin looguna macneeyo soomalibaa ina xasuuqday , meel baa la inooga soo wada jeestay, oo dayuuradaa la inagu garaacay lama daweyn karo.waa xanuun aan dawo lahayn.

Dalka soomaliya shilinka soo gala iidoor wuxuu laha dawladii afweyne sagaal kambo, soomali waxaa u dhaysay kaliya hal kambo, iyadda oy taas jirto baanay ku qancin oo ay ka door bideen in ay dalkii dumiyaan cadawga soomaliyyedna ay heshiis la galaan, cadawga soomaliyeed waa cadawga muslimka, waa cadawga islaamka cadawga eebbe.

 Dagaalkii 1977kii wuxuu sobobay inn dalkii kala furfurmo saa ciidan dagaal galay sidii loo dhaqmi lahaa dawladu ma garan, dawladi haddii ay dagaal gasho ooy ku guuleysan waydona waxaa hubaal ah in ay ka baxdo meesha , caqli xumaanta afweyne wuxuu diiday taladaas, ciidankii oo la soo laabtay edeb xumo , tamar xumo shaqo xumo , amar qaadasho laan na dalkii buu ku soo laabatay, halkii ay ahayd in la kala sifeeyo waxaa la kor loo sii qaaday ma shaqeystahii, sakhraankii, googeyskii, kii dhaxantu iyo dagaalka u heegnaana waa laga tegay, waxaa kale e ku jirey reer waligoodba aad moodo in ay iyagu dalka leehii oo ay dahaxl u heleen, 1977kii awaxy laayeen askartii dalka kii diida kacdoonkooda , dawlad meesha haystayna kuwaas bay ku kalsooneyd laynayey saraakiisha ciidan, ugana dhigayey in ay amar diideen, 1978kii waxay qabiilkaasi sameeyeen afgambi tiro 23sargaal oo ciidan ah, labo sarkaal baa ahaa qabaailka akle 21 waxay ahaayeen majeerteen , kaas wuu dhicisoobay, qabiilkii wuu baxay oo wuxuu aaday itoobiya , si ay ula dagaalamaan maamulka, waxaa bedelay isaaq qabiilkaa baxay saraakiisha ciidan ee la geeyey goboladda askartaa cadhootey waxay dhamaan ahaayeen isaaq,.

Saraakiishii isaaq ee joogay goobahaasi waxay xalaaleeyeen haweenayda ninkii qabay u talaabay itoobiya in ay furan tahay lana guursan karo, tii diidana xoog lagu fuulo, waxay waxay aaseen barkadahii waxay sumeeyeen biyahii xoolaha , duurjoogtii, way ku dhamaadeen, dadkiina way ka guureen goobahas 1978, 1979kii iyo 1980kii .cudurka SNM markaas bilaabeeen iyaa ka masuul ahaa.                      

    Qaybta 6aad:                                                 

1981kii waxaa ka bilaamay magaladda Hargeysa is abaabul , diidmo dawlada markaa meesha ka talineysay , kolba waxay doonaan ha ku sheegeen, dadweynahi hargeysa degana ha u badnaadeen ardaydii dugsiyadda ee oo markaa ka cabayay gudoomiyaha waxbarashada gobolka dhgaxtuur aan qolo lahayn markaa, laakiin ay ku qarsooneyd kacdoonka qabiilo ee gacankudhiiglayasha SNM,  ila 1982 bilawgii dawladu ha dhacdo SNM waxay ku bedeshay darood h dhaco, markaa dadkii soomaliyeed way ka baxeen , waxa hadhay iidoor oo dagaalkii halkii ka sii wadey,.

1983kii waa is bahaystay saraakiishii gacankudhiiglayaasha  SNM, waxay aadeen adis-ababa, dawladii itoobiya oo lahayd illaahaw cadawgaaga cadaw ku bixi bay gacabn saar la yeesheen, itoobiya way dhexdhexaadisay sidii ay u heshiisiin lahayd iyaga iyo ururkii ka horeeye, waa qabiil wax damacsan way diideen, waxayna u ogolaadeen itoobiya waxkasta oo surta galin kara una adeegaya danah xabishida markaa, waxa adkaysan waayey ururkii ka horeeyey kadib markay arkeen in SNM ayna dooneyn kaliya in afweyne meesha laga qaado oo ay rabaan wax u dan ah itoobiya oo ah kal goyn dalka hooyo ee ayna rabin wax soomalinimo ah, taas baan ka cadheysiisay ururkii ka horeeyey dabadeedna ay dib ugu soo laabteen dalkii hooyo, saraakiishii ururka SSDF, waxaa loo soo bedelay Hargeysa saa iyaga ayaa garanaya qawlaysatadda dalka debeda ka jira si ay u sheegaan, dhagarqabayaashu uma jeedin in dal iyo dad soomaliyeed ay maamul ka bedelaan ee waxaa ugu jirtay in ay xasuuqaan qabaailka degan dalka,baabiiyaan ilaha xayawiga ah, dadka cadaadiyaan, laayaan xasuuqaan,  xanuun iyo naxlina kala dhexdhigaan naxli, xumaan dhib joogta sa soomalinimo uma bixin. 1984kii waxay bilaabeen beelahii deganaa waqooyi in ay dagaalku bilaabaan , dadkana u laayaan si qarsoodi ah, si loo yiraahdo waxaa laysay dawladda, waxay ugu sii daraayeen qaabilka degan galbeedka dalka qaar waxay dhaheen waxaan isku nahay isku  qabiil la dhaho binu axmed oo la sameeyey sanadahii 1986kii lacagna ay ku bixiyeen,

Waligeedba waa jirtay SNM in uu raadinayey abtirsiin ilaa 1939kii waxii ka dambeeyey shan jeer bay bedeleen meesh abtirsiin ahaan ay ka soo jeedaan tani markii afaraad, 1987dii waxa dagaal dhuumaaleysi ah ku qaadeen xeebaha gobolka awdal oo ay ku laayeen dad iyo duunyo waxii joogey markaa , waxayna geysteen xasuuq dhan, 1988kii waxay la soo galeen magaalooyinka hub , iyaga oo dhufeyska dhiganaya caruurta, haweenka iyo waayeelka, gurikasta waxay la galeen rasaas, kii dariiqa maraya way dileen dadkii , caruurtii way diideen in ay ka baxaan magaaldda saa waa dhufeyskoodii, dawladii dalka ka talineysay waxay ka masuul tahay in ay ka saarto gacankudhiiglayasha iyada oo saraakiisha joogtay aanay khibrad u lahayn dagaalka magaalooyinka bay si khaldan ugu fureen rasaas , dad badana ku dhinteen, yaa ka masuul ah dadka dhintay ma dhagar qabayaasha SNM ee hubka la soo galay carruurta ta, misa maamulka dalka?

 SNM. Waxay bilaabeen in caruurta iyo dumarka dabadda geliyaan rasaasna ciidanka kaga soo rideen , deed caruurtii qaxaysay eey qaxiyeen iyagu kuwii ay laayeen bay ku sheegeen dawladii baa laysay, dayuurad baa lanagu qaraacay, miyaanay ogeyn dawlad kasta in hub ay ku qaraacayso argagixsada soo gasha dalka ? iyaguse maxay filayeen marka magaalo ay hub la soo galaan iayga oo argagixiso ah? Ma waa la idiin dayn bay lahaayeen maxay dadka ku madadaaliyaan?

Ilaa bilawgii SNM, gacankudhiiglayaashu  ma dhicin meel ciidan joogo ay la dagaalamaeen, waxay waligoodba la dagaalami jireen shacabka soomaliyeed , ciidankana way ka baydhi jireen,1991kii bishii jan, tuulo ka mid dalka ma joogin markii uu jirey maamulkii dawladii soomaliyeed haba yaraatee.

Dalku wuuu dhisnaa 1991kii bishii jan, waxa ka horeeye, dugsiyadu way shaqeynayeen dhismayaalkooduna wuu dhanaa, soo galitaankii SNM, wayfadhateysteen waxay la baxeen daaqadahii, iridaahii, marmarkii, jiingaddii waxayna ku magaabi jireen afweynaa lahaa,ilaa maanta waxaa jira dugsiyada intooda badan waxaa lagu xereeyaa xoolaha, caruuri waxbarasho way ka caageen , wadooyinkii dhisna maalintii dawladii burburtay 100% maanta 1% ma jiraan way dumeeyn  mejerefad ciida lagama qaadin 1991kii , isbitaaladu way shaqeynayeen, daawadu way taal dalka , shaqaluhu wuu dhanaa, waxkasta waa la helayey, wasaaradaha dalka oo dhami way wada shaqaynayeen, dhamaan arimaha xayawiga h oo dhami way wada shidnaayeen lambadi kama dunsaneyn dalka maanta waxay marayaan ( heestii cabdi ee ahayd soo barri galay, laankuruusar gaddo guuxiisa mood gob inaad ku tahay geeska afrikaw). Qaybta dambe baynu ku falanqayn dhibtii ka dambeysay ee SNM DHACDOOYINKII UGU WAAWEYNAA..

                  Qore.   A.Barkhadle.I.

Categories: Warka (News)